Ngày đất nước thống nhất, Mai mười hai tuổi.

Hôm đó trời chưa kịp sáng, ba Mai từ Trung tâm cải huấn chạy về nhà giở mùng hối má Mai gom đồ đi di tản. Má Mai hoảng: “Con mới hai tháng tuổi, nhỏ xíu vầy đi đâu”. Ba Mai giựt đứt dây mùng “Thiếu tá Tình bỏ đi hồi khuya này rồi, mấy mẹ con nhanh lên, lần chần là không kịp đâu, bỏ hết đi, việt cộng vô tới rồi”. Má mai ẵm thằng Út, ba mai nhét vội mấy bộ đồ vô cái bồng quân tiếp vụ quăng lên chiếc xe jeep rồi nổ máy. Mai chạy lại bàn xách cái cặp táp đã soạn sẵn sách vở, tay kia quơ con gấu bông chạy ào ra. Xe phóng đi, Mai nhìn lại căn nhà sáng đèn, cửa mở toang không kịp khóa qua màn nước mắt.

Xe chạy ra quốc lộ. Trời dần sáng, lúa hai bên đường xanh rì trải dài mút mắt. Thỉnh thoảng nghe tiếng súng nổ đì đùng rời rạc. Thằng Út giật mình khóc ré, má ầu ơ… ầu ơ… Đến giờ Mai vẫn còn ngơ ngác không biết chuyện gì xãy ra. Không đóng cửa nhà, lỡ ăn trộm vô trộm hết đồ trong nhà, trộm luôn con búp bê xinh đẹp của Mai thì phải làm sao, còn chuyện đi học nữa, Mai không dám hỏi, mở cặp lấy quyển tập làm văn ra coi, uổng công tối qua học bài muốn chết. Gió thổi mấy trang sách lật phật Mai  không sao coi được. Kẹp quyển sách giữa hai đầu gối, Mai vén những sợi tóc bị gió lùa che lấp hai con mắt khóc thút thít  hỏi:

– Đi vầy con nghỉ học luôn hả má?

Không trả lời, má Mai thảng thốt: “Anh coi kìa!” Không biết từ đâu, lính từ trong những con đường đất nhỏ nháo nhác chạy túa ra đường quăng súng khắp nơi, ba Mai thét:

– Lấy cái tay vô, chỉ chỉ nó bắn cụt tay giờ!

Những chiếc xe lam, xe đò lỡ chở đầy nhóc người đu bám ra tận cửa, è ạch chạy xô qua đỗ lại tưởng chừng sắp lật tháo chạy về Sài Gòn. Một người lính dang hai tay chận trước đầu xe. Ba Mai nhảy xuống nói gì đó, rồi hai người ôm chầm lấy nhau. Thì ra là chú Hai Đực con ông Mười nhà cuối xóm. Ba Mai trở lại xe lấy cái áo sơ mi và móc tiền đưa cho chú Hai Đực rồi nói với theo:

– Đi cẩn thận nha mậy…

Mai nghe ba nói với má giọng lo lắng:

– Vỡ trận rồi, mấy ổng vô tới nơi, chắc mình đi không kịp.

– Hay quay lại đi anh.

– Đi cũng dở mà ở cũng không xong… Thôi chạy cho chắc.

– Ủa ! Mà sao phải chạy, mình lính trơn mà.

– Sao biết được, rủi mấy ổng đụng ai là lính cũng bắt thì mình trở tay sao kịp.

Lại một tốp lính khác chận xe, họ xin nhà Mai quần áo dân thường. Ba Mai cũng đứng giữa đường thay luôn bộ sơ-vin, còn lại chia đều hết cho mọi người. Ai có quần thì không được áo và ngược lại. Thấy không còn gì để xin, mọi người tản ra mạnh ai nấy cắm đầu chạy trối chết. Xa xa tận cuối những khoảnh ruộng, mấy ông mặc đồ đen đeo súng dài thòn quấn khăn rằng mà ba Mai gọi là việt cộng đang bì bõm cắt ngang ruộng để ra đường lớn. Cảnh lộn xộn vậy mà nắng thì hiền hòa, trong trẻo đến lạ, những bông lúa ánh vàng lấp lánh. Ba Mai chạy ra phía sau xe, dùng cờ-lê tháo bỏ bảng số xe. Mai xuống theo, tự dưng Mai muốn có bụi lúa trĩu bông để sau này làm bài tập làm văn mô tả cho chính xác:

– Ba nhổ cho con bụi lúa đi ba!

– Trời đất ơi! Lúc này mà…

– Nhanh mà ba.

– Lúc khác đi con.

Ba Mai mở bóp lấy giấy tờ nhét vô cặp của Mai, lấy cái túi rút to bằng bàn tay đưa cho Mai dặn dò:

– Con giữ túi vàng này trong mình cho kỹ, dấu đâu tùy con, con nít chắc không ai để ý.  Giờ lộn xộn lắm, không biết ba thoát được không, tài sản nhà mình giao hết cho con, con chị lớn phụ má chăm sóc em nha.

Vừa nói, ba Mai vừa mở túi hốt một nắm vàng nhẫn không biết mấy chiếc nhét vô túi quần nói để phòng thân. Dòng người và xe cộ đổ về hướng Sài Gòn ngày càng nhiều. Từ xa, một ông việt cộng đứng dạng hai chân, tay cầm súng chỉa thắng lên trời bắn đùng đùng chận chiếc xe jeep lại. Cả nhà nhũi đầu vì xe thắng gấp, nhìn nhau sợ hãi. Linh cảm điều chẳng lành, ba Mai trấn an:

– Không sao đâu, cả nhà ngồi yên đó.

Ba Mai vừa nhảy xuống xe, ông việt cộng đã đến sát bên giương súng dõng dạc:

– Chúng tôi là mặt trận giải phóng dân tộc, chúng tôi trưng dụng ông và xe quân sự để tải vũ khí, mong ông hợp tác.

– Dạ! Xin ông thông cảm, nhà có cháu nhỏ bị bịnh cần đi nhà thương gấp.

– Không nói nhiều. Tất cả xuống xe!

– Dạ, xin ông tha cho tôi, ông cứ lấy xe.

Ba Mai bước vội đến ẵm thằng Út ôm chặt vào lòng. Má Mai líu ríu bước xuống xe. Mai cũng ôm chiếc cặp nhảy cái đụi xuống đất, đưa mắt quan sát ông việt cộng. Té ra việt cộng cũng bình thường như mình, vậy mà trong tranh vẽ bảy ông việt cộng ốm đói đu một tàu đu đủ không gãy. Tiếng ông việt cộng đanh gọn, chát chúa làm Mai giật mình.

– Mời ông nhanh chóng theo chúng tôi làm nhiệm vụ lập công chuộc tội.

– Tôi tội gì ? Tôi không đi được, vợ con tôi thì sao đây.

– Xin ông tha cho chồng tôi. Mẹ con tôi còn non ngày non tháng, bỏ tụi tui giữa đường vầy thì biết làm sao. Má Mai òa khóc.

– Tôi nhắc lại một lần nữa. Vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, mong ông hợp tác, lập công chuộc tội.

Vừa nói, ông việt cộng vừa chỉa súng vào ba Mai lên đạn cái rốp. Nhìn vẻ mặt lạnh lùng của ông việt cộng, cả nhà Mai đều hiểu không thể làm khác. Ba Mai đưa thằng Út cho má Mai nói nhỏ:

– Không liều được đâu, tính mạng là trên hết, mấy mẹ con quay về nhà chờ, để anh tìm cách.

Mai liếc ông việt cộng một cái rồi bật hỏi:

– Chú bắt ba con thiệt hả?

Chưa chờ câu trả lời, Mai lấy hết sức chạy tới đá vào ống quyển của ông việt cộng. Ông khuỵu chân xuống, mày nhíu đau đớn bất ngờ. Ba Mai ôm chầm lấy Mai cản cú đá tiếp theo, Mai thoáng thấy nét cười mỉm ngang qua mép ông việt cộng rồi biến mất. Mai khựng lại đứng yên, nghe tiếng ba thì thầm với má lúc được lúc mất. Chỉ khi ba Mai đi ngang, giơ tay bóp nhẹ bờ vai nhỏ thì Mai òa khóc. Mai khóc làm em giật mình khóc theo. Chiếc xe rời đi để lại  làn bụi mõng trong tiếng khóc xé lòng của má con Mai. Gió đồng buổi sớm đưa tiếng ba Mai chấp chới khi gần khi xa “Về nhà đi… Về nhà chờ anh…Về nhà chờ ba… Mai ơi…

Chờ hoài cũng không thấy chiếc xe nào trở lui, cuối cùng má Mai quyết định đi bộ về nhà. Đường đi ngày càng xa, đi hoài không tới. Mọi thứ xung quanh hỗn loạn. Những gương mặt căng thẳng sợ hãi, những tiếng kêu gọi nhau nghe chẳng rõ lời, những quần, áo, nón, súng,  bi- đong nhà binh và nhiều  thứ khác vứt lăn lóc, ngỗn ngang, chằng chéo khắp nơi làm cho Mai thêm sợ. Mệt mõi, Mai lầm lũi bước theo chân má, cái cặp táp đội đầu che nắng giờ nặng trĩu. Thả cái cặp rớt tự do, Mai ngồi lên đó rồi khóc:

– Má ơi con khát nước…

– Ráng đi thêm chút nữa chừng nào thấy nhà, má xin nước uống cho con.

– Nhưng giờ con mệt, con nhức chân… còn cái cặp này nữa nè…

– Thôi bỏ hết đi, mai mốt về má mua lại cho con cái mới, đường còn xa lắm con ơi…

Vừa đi, Mai vừa ngoái lại nhìn cái cặp nằm trơ trụi một mình, Mai bật khóc nức nở. Khóc riết rồi cũng thôi, má Mai cũng không còn sức đâu mà an ủi dỗ dành nữa. Nắng ngày càng gay gắt. Thằng Út ấm đầu khóc ngằn ngặt. Đói và khát. Tới Cẩm Giang, từ xa, cuối khoảnh ruộng, một căn chòi nằm dưới rặng tre già coi chiều mát mẻ. Mẹ con Mai hối hả men theo bờ ruộng hướng về.

– Chủ nhà ơi cho xin miếng nước!

Chưa ai cho phép, Mai vội vã chụp lấy cán gáo dừa úp trên miệng lu giở nắp thọc vô múc một gáo đầy uống ừng ực. Mai cố ý để cho dòng nuớc mát lạnh chảy tràn qua miệng, rớt xuống cổ, ướt đẫm vạt áo trước ngực như tắm một cách đã thèm khoan khoái. Sau này nhớ lại, Mai cho rằng gáo nước sống kia ngon nhất trần đời. Căn chòi nhỏ đơn sơ trống hoác chỉ có một cái giường tre vạt gãy đôi chỗ , một cái nồi, mấy cái chén chỏng chơ, mấy chiếc đũa tre thâm đen và một bà già móm mém nhai trầu mà khi gặp má Mai đã gọi bằng Ngoại. Ngoại thương tình cho miếng cơm nguội ăn với dừa non kho nước tương ngon thấu trời. Nghe kể hoàn cảnh, Ngoại xỉa trầu thủng thỉnh:

– Thằng nhỏ còn non quá, mặt mày đỏ lơ đỏ lưỡng hết rồi, bây nghỉ đây đỡ đi, sớm mai hẳng về, loạn lạc… súng đạn biết đâu lường.

Gió ngoài đồng chạy ào ạt luồn tuôn từ trước ra sau căn chòi mát lạnh đến phát lãnh. Ánh trăng bàng bạc xiên kẻ lá làm Mai thấy rõ dòng nước mắt chảy ra từ đôi mắt khép hờ của má. Tiếng ngái ngủ của bà ngoại mới quen khi trầm khi bỗng khi giật cục làm Mai liên tưởng đến tiếng cây đờn cò của ông Mười xóm dưới. Nhớ lại buổi sáng, Mai không biết chú Hai Đực con ông Mười có về nhà kịp không. Rồi Mai nhớ tới cái túi rút ba đưa Mai nhét vô cặp. Mai hoảng hốt bật ngồi dậy mếu máo:

– Ba ơi…!

Rồi Mai khóc òa. Tưởng Mai nhớ ba, má Mai khe khẽ:

– Ngủ đi con, mai có sức đi bộ về nhà.

Khóc đã rồi Mai cũng nín. Lăn qua lộn lại mấy lần, Mai dợm nói thiệt với má nhưng không đủ can đảm, sau cùng rồi thôi, Mai nằm im không dám thở, và đứa bé mười hai tuổi bắt đầu chuỗi ngày nơm nớp lo âu với bất kỳ lý do nhỏ bé nào. Mai nằm im mong trời mau sáng để về nhà, biết đâu về tới nhà sẽ gặp được ba. Tiếng uềnh oang của ểnh ương, tiếng kêu bạn tình của ếch nhái, tiếng lá xào xạt trong đêm, tiếng kẽo kẹt thân tre cựa vào nhau giữa đêm … dỗ Mai vào giấc ngủ chập chờn sợ hãi.

Rốt cuộc rồi má con Mai cũng về tới nhà. Mai ngạc nhiên khi thấy mẹ con bà Chín Sựa ở cuối xóm đang khiêng cái tủ quần áo của Mai. Thấy má con Mai, mẹ con bà Chín tẽn tò thả cái tủ xuống cái rầm:

– Tưởng nhà đi di tản hết rồi, lụm về xài đỡ.

Cuộc hôi của rầm rộ nhắm vào những ngôi nhà vắng chủ kế bên khiến má con Mai đóng cửa nhà không dám bước ra đường. Nhà Mai chờ ba trong thấp thỏm lo âu. Khu gia binh giải tán. Má con Mai mướn nhà trọ ở gần khu nhà cũ để tiếp tục chờ ba về. Những món đồ có giá trị trong nhà như tủ, bàn ghế lần lượt được bán rẻ mua gạo nấu cháo ăn đắp đổi qua ngày. Tối nào trước khi đi ngủ, Mai cũng được má truyền cho chút hy vọng là ba có thể lấy vàng lo lót mua chuộc mấy ông việt cộng để sớm về nhà. Mai nhiều lần định thú thiệt rằng ba không có nhiều vàng như má tưởng. Mai làm mất túi vàng lâu rồi, nhưng không dám nói, đành tiếp tục nín thinh.

Má Mai lấy ngày ba mươi tháng tư làm ngày giỗ cho ba. Cái giỗ đầu tiên sơ sài trong hoàn cảnh nhà không còn gì để bán. Chủ nhà trọ lấy lại nhà vì má Mai hai tháng không đóng tiền thuê. Ngày về quê ở Long An nhẹ tênh chỉ có mấy bộ đồ cũ. Cũng may, hai công ruộng gò ngoại cho, dù thất mùa do không biết cách trồng cũng đủ nuôi sống ba má con Mai mãn mùa. Thức ăn thì xung quanh có đầy: ếch, nhái, chuột, rầy, dế, con gì ăn được là ăn. Những món ăn mà lúc đầu má nhét vô miệng Mai phải khóc vì gớm. Bây giờ mấy món thấy gớm đó thành đặc sản không có mà ăn. Ui trời ơi! Cực khổ là vậy, thiếu thốn là vậy mà chị